ବର୍ଦ୍ଧନୀ କଳଶ, ସାମାନ୍ୟଅର୍ଘ୍ୟ, ବିଶେଷ ଅର୍ଘ୍ୟ, ମଣ୍ଡଳ ନିର୍ମାଣ, ଓ ସଂଶୋଧନ ରହସ୍ୟ----

ଏକ ଆଧ୍ୟାତ୍ମକ ବିଶ୍ଳେଷଣ—

କିଛି ଦିନ ପୂର୍ବରୁ ‘ ପ୍ରାଣ-ପ୍ରତିଷ୍ଠା’ ଓ ‘ ନ୍ୟାସ’ ର ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ବିଶ୍ଳେଷଣ କରିଥିଲି। ବର୍ତମାନ ଉପର ଲିଖିତ ରହସ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରୁଅଛି।  

ପାତ୍ରାସାଦନ ଅର୍ଥ ହେଉଅଛି - ପାତ୍ରର ସ୍ଥାପନ । ଏହି ପାତ୍ର ନିଜ ନିଜର ସଂପ୍ରଦାୟ କ୍ରମ ଅନୁସାରେ ବିଭିନ୍ନ ସଂଖ୍ୟା, ପ୍ରକାର, ରୁପ ଇତ୍ୟାଦିରେ ସ୍ଥାପିତ ହୋଇଥାଏ । ଦେବତା, ମନ୍ତ୍ର, ଅମ୍ନାୟ ଏବଂ ଅଧିକାର ଭେଦ ଅନୁସାରେ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଥିବା କେତୋଟି ପାତ୍ର ଏବଂ କେଉଁ କେଉଁ ପାତ୍ର ତଥା କେଉଁ ଆକାରର ପାତ୍ର ହେବା ଉଚିତ୍ ତାହା ସ୍ଥାପିତ ହୋଇଥାଏ । ନିତ୍ୟପୂଜନରେ ୯ଟି ପାତ୍ର ସାଧାରଣତଃ ସ୍ଥାପିତ ହୋଇଥାଏ । ପ୍ରଥମେ ବର୍ଦ୍ଧନୀ କଳଶ (ତୀର୍ଥ ପାତ୍ର)ର ସ୍ଥାପନା ହୋଇଥାଏ । ଏହା ପରେ ଶ୍ରୀ ପାତ୍ର ଏବଂ ବିଶେଷ୍ୟାର୍ଘ୍ୟ ପାତ୍ର କିମ୍ବା କେବଳ ଗୋଟିଏ ବିଶେଷ୍ୟାର୍ଘ୍ୟ ପାତ୍ର ସ୍ଥାପିତ ହୋଇଥାଏ, ଯାହାକୁ କି ଶ୍ରୀ ପାତ୍ର କୌଣସି କୌଣସି କ୍ରମରେ କୁହାଯାଇଥାଏ । ଏହି ତୀର୍ଥ ପାତ୍ର ଏବଂ ଶ୍ରୀ ପାତ୍ର ମଧ୍ୟରେ ଗୁରୁ, ଭୋଗ ଇତ୍ୟାଦି ପାତ୍ର ସ୍ଥାପିତ ହୋଇଥାଏ ।

ବର୍ଦ୍ଧନୀ କଳଶ –

          କର୍ମକାଣ୍ଡ ବା ପୂର୍ବ ମିମାଂସାର ଆଦେଶ ଏହା ଅଟେ ଯେ, ପୂଜା ସମୟରେ ସାଧକର ମନକୁ ଏକାଗ୍ରତା ଆଣିବା ପାଇଁ ଜଳକୁ ହାତରେ ନେଇ ମନ୍ତ୍ର ପଢ଼ିବାକୁ ହୋଇଥାଏ । ଏଥିରେ ଏହା ସ୍ପଷ୍ଟ ହେଉଅଛି ଯେ, ଏଥିରେ ଏକ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ରହସ୍ୟ ଅଛି । ଜଳ ହିଁ ବ୍ରହ୍ମ ଅଟେ । ଜଳ ବା ତୀର୍ଥର ଏକ ସାଙ୍କେତିକ ସଜ୍ଞା “କାରଣ” ଅଟେ । ଏହି କାରଣ’କୁ ମୁକ୍ତି ବା ଆନନ୍ଦର କାରଣ କୁହାଯାଇଥାଏ । ଅର୍ଥାତ୍ ଜ୍ଞାନ ଅଟେ । ଅତଏବ, ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଜ୍ଞାନ ପାଇଁ ଯାହାକି ପରା ପରା ପୂଜାର ଲକ୍ଷ ଅଟେ, ଜଳ (ସଂବିଦ ଜ୍ଞାନ)ର ଆବଶ୍ୟକତା ଅଟେ । ବର୍ଦ୍ଧନୀ କଳଶ ସମଷ୍ଟିର ଦ୍ୟୋତକ ଅଟେ । ଏହାର ନିଜର ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ବ୍ୟବହାରିକ ସତ୍ତା ଥାଏ । ଘଟ’ର ରୁପ ତ୍ରିମୂର୍ର୍ତି [ଅର୍ଥାତ-ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ମହେଶ] ର ଦ୍ୟୋତକ ଅଟେ । ଏଥିରେ ସପ୍ତ ସମୁଦ୍ର, ସପ୍ତ ମାତୃକା ଏବଂ ସପ୍ତ ଦ୍ୱୀପ ନିହିତ ହୋଇଥାଏ । ଏଥିରେ ୪ଟି ବେଦ - ବେଦାଙ୍ଗ, ସ୍ମୃତି, ପୁରାଣାଦି ଶାସ୍ତ୍ରର ରହସ୍ୟ ନିହିତ ହୋଇଥାଏ । ଏଥିରେ ଅଗ୍ନି, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଏବଂ ଚନ୍ଦ୍ରମଣ୍ଡଳ ବିରାଜମାନ ହୋଇଥାଏ । ଅର୍ଥାତ୍‌, ଏହା ଜ୍ଞାନ ହୋଇଥାଏ । ଏହାର ଦଶ, ଦ୍ୱାଦଶ ଏବଂ ଷୋହଳ କଳାର ସ୍ଥିତି ଏହି ଘଟରେ ରହିଥାଏ । ପ୍ରଣବର ୫୦ଟି କଳା, ଯାହାଦ୍ୱାରା କି ଜଗତର ସୃଷ୍ଟି ଇତ୍ୟାଦି ହୋଇଥାଏ, ଏହି ଘଟରେ ଥାଏ । ବେଦ-ବେଦାଙ୍ଗ-ରୁପୀ, ଅପର ବିଦ୍ୟା କଳଶର ତୀର୍ଥରେ ଉପସ୍ଥିତ ରହିଥିବା ଯୋଗୁଁ ଏହି କଳଶ ଅପର ଜ୍ଞାନର ଦ୍ୟୋତକ ଅଟେ । ଏହି ଅପର ଜ୍ଞାନ, ଜଗତ ବା କାର୍ଯ୍ୟର ଜ୍ଞାନ ଅଟେ ଏବଂ ସୁକ୍ଷ୍ମ ଭାବରେ କାରଣ ବା ଈଶ୍ୱର ଜ୍ଞାନର ଦ୍ୟୋତକ ଅଟେ । ଅତଏବ, ଏହି ଘଟ ବା ତୀର୍ଥ-ପାତ୍ର କ୍ରମ, ଉପାସନା ତଥା ଜ୍ଞାନର ସମ୍ପର୍କ କାରକ ଅଟେ । କଳଶ ବା କାରଣ ବା ଅପର ଜ୍ଞାନ- ଜୀବ, ଜଗତ ଏବଂ ଈଶ୍ୱରର ଜ୍ଞାନ ଅଟେ ।

          ଜୀବର ଏହି ଜ୍ଞାନ ଜୀବର କାର୍ଯ୍ୟର ଦ୍ୟୋତକ ଅଟେ । କର୍ମକାଣ୍ଡ ଅନୁସାରେ ସ୍ୱ ଧର୍ମର ଅନୁଷ୍ଠାନ ଈଶ୍ୱର ଇଚ୍ଛାର ଆଧାର ଉପରେ କଲେ ଜୀବ ବିଶୁଦ୍ଧ-ଚିତ ବୃତ୍ତିିର ହୋଇଯାଇଥାଏ । ଏହି ଜୀବ ଶୁଭ ଏବଂ ଅଶୁଭ କର୍ମର ଫଳ ର ଭାଗି ହୋଇଥାଏ ଯେ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କି, ତାହାର ଅହଂ ଭାବ ଯାଇନଥାଏ । ଯେ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜଗତର ଜ୍ଞାନକୁ ଜୀବ ନିଜର ଜ୍ଞାନେନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା କରିଥାଏ, ସେ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେ ନିଜକୁ କର୍ତା ଏବଂ ଭୋକ୍ତା ଭାବିଥାଏ । ଏହି ଭୋଗ ଭୁମି ଅଟେ - ଜୀବ ଏବଂ ଶିବର ଦୁଇ ଜଣଙ୍କର । ଈଶ୍ୱରର ଜ୍ଞାନ ଏହା ଅଟେ ଯେ, ବ୍ୟାପକ ନିତ୍ୟ-ସତ୍ତାତ୍ତା, ଯାହାକି ପ୍ରପଞ୍ଚାତ୍ମକ ଜଗତକୁ ରଚନା କରିଥାଏ ଏବଂ ଜୀବକୁ ନିଜର ଶୁଭ ଏବଂ ଅଶୁଭ କର୍ମର ଫଳ ଦେଇଥାଏ । ତଦ୍‌ସହିତ, ଏହି ଜ୍ଞାନ ମଧ୍ୟ ଦେଇଥାଏ ଯେ, ଉପାସକ ସାକାର ଏବଂ ସ-ଗୁଣର ଉପାସନା କରି ଚିତ୍ତ ର ଏକାଗ୍ରତା ପ୍ରାପ୍ତ  କରିପାରିଥାଏ ।

ଯାହାଦ୍ୱାରା କି, ଈଶ୍ୱରର ଯଥାର୍ଥ ଚିଦଚିତ୍ ରୁପ ର ଜ୍ଞାନ ହୋଇଥାଏ । ଅପର ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଚିତ୍ତ ବିଶୁଦ୍ଧ ହୋଇ ଏକାଗ୍ରତା ଆଣିଥାଏ । ଅପର ଜ୍ଞାନର ପୂର୍ବକ୍ତୋ ବିଶ୍ଳେଷଣ ଦ୍ୱାରା ଏହା ସିଦ୍ଧ ଅଟେ ଯେ ଏହା ବିଦ୍ୟା ଏବଂ ଅବିଦ୍ୟାର ମିଶ୍ରଣ ଅଟେ । ଏହି ‘ଇଦନ୍ତା’ ଭାବ ଦ୍ୱାରା ଜଗତର ଚୈତନ୍ୟତାର ବୋଧ ହୋଇଥାଏ ଯାହାକି ସର୍ବାଧାର ଅଟେ । ଜଗତର ପାଞ୍ଚ ଅଂଶ ନିତ୍ୟ ଅଟେ, ଯାହାକି ସତ୍‌, ଚିତ୍‌, ଏବଂ ଆନନ୍ଦରେ ସମ୍ବୋଧିତ ହୋଇଥାଏ ଏବଂ ଶେଷ ଦୁଇଟି ନାମ ରୁପ ଏବଂ  ଅନିତ୍ୟ ଅଟେ । ଅତଏବ, ଏହା ସିଦ୍ଧ ହେଲା ଯେ ଅପର ଜ୍ଞାନରେ ସତ୍ୟ ଏବଂ ଅସତ୍ୟ ଦୁଇଟି ଭାବର ସମାବେସ ହୋଇଅଛି ।

          ପରାଜ୍ଞାନରେ ସତ୍‌, ଚିତ୍ ଏବଂ ଆନନ୍ଦର ବୋଧ ହୋଇଥାଏ । ଏହି ଜ୍ଞାନ ନିତ୍ୟ ଅଟେ । ଏଥିରେ ନାମ ଏବଂ ରୁପର ଆବରଣ ହଟିଯାଇଥାଏ, କଳ୍ପନା ମାତ୍ର ରହିଥାଏ । ତେଣୁ ଆଚାର୍ଯ୍ୟମାନେ ବର୍ଦ୍ଧନୀ କଳଶର ଅମୃତକୁ ଅପର ଜ୍ଞାନର ଦ୍ୟୋତକ କହିଥାନ୍ତି ଏବଂ ଯାହାକୁ କି ବିଶେଷାର୍ଘ୍ୟରେ ସ୍ଥାପିତ କରି ବିଶେଷ୍ୟ ଜ୍ଞାନରେ ପରିଣତ କରିଥାନ୍ତି । ସର୍ବପ୍ରଥମେ ସାମାନ୍ୟାର୍ଘ୍ୟ ପାତ୍ରକୁ ସ୍ଥାପିତ କରି ସାମାନ୍ୟ ଜ୍ଞାନ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥାନ୍ତି, ତା’ପରେ ବର୍ଦ୍ଧନୀ କଳଶ ସ୍ଥାପିତ କରି ଅପର ଜ୍ଞାନ  ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥାନ୍ତି ତା’ପରେ ବିଶେଷାର୍ଘ୍ୟ ସ୍ଥାପିତ କରି ବିଶେଷ ଜ୍ଞାନ ଅର୍ଥାତ୍ ‘ବିମର୍ଶ ଶକ୍ତି’ ଏବଂ ‘ପ୍ରକାଶ ଶକ୍ତି’ ର ଅଭିନ୍ନତା ଅନୁଭବ କରିଥାନ୍ତି । ଶେଷରେ ପୂଜା ପରେ ବିଶେଷାର୍ଘ୍ୟର ବିସର୍ଜନ ସମୟରେ ବିମର୍ଶ ଶକ୍ତିରେ ପ୍ରକାଶ ଶକ୍ତି ଅର୍ଥାତ୍ ପରମାତ୍ମାକୁ ସ୍ୱ-ଆତ୍ମାରେ ମିିଶାଇ ଏକ ହୋଇଯାଇଥାନ୍ତି । ଏହି ଅବସ୍ଥାକୁ ଅଖାଣ୍ଡାକାର ବୃତ୍ତି କୁହାଯାଏ । ଯେଉଁଥିରେ କି ଶିବାକାର ବୃତ୍ତିିର ଲୟ ହୋଇଥାଏ ।

ବିଶେଷାର୍ଘ୍ୟ ପାତ୍ର - ପରାଦେବତାର ଯଥାର୍ଥ ପୂଜା, ଜ୍ଞାନ ଯଜ୍ଞ ମନନ, ନିଦିଧ୍ୟାସନ ଏବଂ ସମାଧିର ଦ୍ୟୋତକ ଅଟେ । ଶାସ୍ତ୍ରର ସର୍ବସମ୍ମତ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ଏହା ଅଟେ ଯେ, ସମାଧି ଯଥାର୍ଥରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜ୍ଞାନାବସ୍ଥା ଅଟେ, ଯେଉଁଥିରେ କି ମାୟା ଏବଂ ଅବିଦ୍ୟାର ସର୍ବଥା ଅଭାବ ରହିଥାଏ । ମନନ ତଥା ନିଦିଧ୍ୟାସନ, ଏହି ଦୁଇଟି ଏହାର ସାଧନ ଅଟେ । ଅର୍ଘ୍ୟ, ଜ୍ଞାନର ଦ୍ୟୋତକ ଅଟେ । ଅର୍ଘ୍ୟର ଅର୍ଥ - ପୂଜା ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ପଦାର୍ଥ । ଜ୍ଞାନ ଅତିରିକ୍ତ ପୂଜା ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ପଦାର୍ଥ ଆଉ କ’ଣ ହୋଇପାରେ? ତେଣୁ, ସାମାନ୍ୟାର୍ଘ୍ୟ, ବର୍ଦ୍ଧନୀ କଳଶ ଏବଂ ବିଶେଷାର୍ଘ୍ୟ କ୍ରମଶଃ, ସାମାନ୍ୟ ଜ୍ଞାନ, ଅପର ଜ୍ଞାନ ଏବଂ ବିଶେଷ ଜ୍ଞାନର ଦ୍ୟୋତକ ଅଟେ ।

continue..: